MVO herschrijven
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen is inmiddels een breed gedragen en aanvaarde term. Een term die gebruikt en misbruikt wordt. Het staat voor instrument, gezond verstand, waarden, relationeel besef, creativiteit, innovatie, milieu, veiligheid etc. Het is ook een uithangbord, (mode)trend, windowdressing: iedere zichzelf respecterende ondernemer/onderneming ´doet` aan MVO, anders hoor je er niet bij. Kortom, MVO functioneert als een ´containerbegrip` waar alles wat beter, meer verantwoord, milieubewuster in en rond de onderneming onder geschoven kan worden.
Burger betaalt
Een schrijnend voorbeeld van het disfunctioneren van het merk MVO is de financieel-economische crisis. Onverantwoord maatschappelijk gedrag binnen de financiële instellingen werd verdoezeld. Reeds lang vóór de financiële crisis publiceerden medeveroorzakers zoals bankgiganten Dexia, KBC en ING zonder blikken of blozen prachtige MVO-rapporten voor veel geld in een prachtige kaft.
Ondertussen ging (en gaat inmiddels opnieuw) het uitkeren van bonussen onverkort door, ongeacht het financiële deficit dat de overheid heeft gecompenseerd. Deze factuur is onder andere onttrokken aan belastinginkomsten via de burger en wordt vertraagd afbetaald door diezelfde burger: zij gaat namelijk de komende jaren via bezuinigingen op publieke voorzieningen als cultuur, onderwijs, vervoer, armoedebestrijding, etc. direct opdraaien voor gecamoufleerd wanbeheer in financiële instellingen. De burger betaalt twee keer het gelag.
Koppen rolden
Natuurlijk moeten we niet enkel voornoemde financiële instellingen viseren. Zij waren verstrengeld in een systeem dat zogenaamd zelfstandig accumulerend en zelforganiserend in de anonimiteit boven de reële en moreel verankerde humane verbindingen uitsteeg. Het virtuele financiële paradijs van de enkeling, gepropageerd door een anoniem doorschuifsysteem van leningen en herfinancieringen (herverpakking in een mooi woord), oversteeg het gehannes en gehandel op de markt van alledag, de reële economie.
Dit ondanks de Sarbanes Oxley-wet, de uitgebreide MVO-regel- en wetgeving, deontologische en ´ethische` gedragscodes, stakeholderbevragingen, integriteitstrainingen en klankbordgroepen etc. Het systeem stortte in, niemand was DE ultieme verantwoordelijke noch was er iemand die verantwoordelijkheid opnam, alle miljoenen geïnvesteerde MVO-gerelateerde euro´s en slogans ten spijt. Enkele koppen rolden (Madoff, Lehman), maar dat zijn slechts details.
Geen enkel kritisch geluid noch persoonlijk oordeelsvermogen heeft het verschil kunnen maken! Een beangstigende gehoorzaamheid aan een anoniem (financieel) systeem! Wanneer maakten we een dergelijke mediocre gehoorzaamheid gevoed door angst en ontkenning eerder mee?
MVO ondergeschikt
Een systeem crashte ondanks dik betaalde toezichthouders:raden van commissarissen, voorzitters van nationale en Europese banken en mededingingsautoriteiten. Systemen zijn fragiel, kwetsbaar en feilbaar onder andere vanwege hun vergaande onderlinge interdependentie en hun vervreemdend en anonimiserend effect op menselijk handelen.
Is Marx´analyse van het kapitaal opnieuw actueel? De maatschappelijke verantwoordelijkheid die ondernemingen ´beleven` en ´beoefenen` blijkt uitermate statisch en beperkt te zijn. De instrumentalisering van MVO-toepassingen heeft er toe geleid dat de beoefening van kritische waarneming en bevraging van de relatie tussen onderneming en omgeving - de oorspronkelijke kernwaarde van MVO - ondergeschikt is geraakt aan het produceren van resultaten.
Groeiende kloof
Moeten we de hoofdletters in MVO niet opnieuw definiëren? Als we kijken naar de aanloop, het verloop en de afloop van de financiële crisis dan kunnen we zeggen dat het aan drie morele basisvoorwaarden ontbroken heeft: Moed, Verantwoordelijkheidswil en een gezonde dosis Ongehoorzaamheid.
Al diegenen die deel uitmaakten van het financiële systeem hadden een expertise (verkoop, beleggingsadvies, toezicht, business development, …) en een daaraan gekoppelde en betaalde verantwoordelijkheid. Ze waren en zijn deskundig genoeg om met inzicht hun functie uit te oefenen.
Tegelijkertijd was en is er een rumoer aan kritiek op het systeem, op de financiële producten, op de bonuscultuur. Toch heeft niemand de moed gehad, om voorbij het eigen belang en in het belang van de samenleving in haar geheel, te handelen en verantwoordelijkheid te willen door ongehoorzaam te zijn aan de impliciete systeemeisen. Met grootschalige gevolgen van onrecht, onevenredigheid, onevenwichtigheid voor een grote groep mensen met een groeiende kloof tussen rijk en arm tot gevolg.
Was het oorspronkelijke MVO-concept hiervoor bedoeld?
Februari 2011
Suzan Langenberg
Diversity bvba – Campus Gelbergen
Suzan Langenberg studeerde filosofie, geschiedenis en seksuologie aan de Universiteit van Amsterdam. Haar aandacht is gericht op de kritische relatie tussen ethiek en de organisatie, hetgeen na te lezen is in haar doctoraat ´Kritiek als desorganisatie`(Garant 2008). Ze is medezaakvoerder van Diversity bvba en Campus Gelbergen.
